Chương III. Dòng Chảy và Sự Đông Đặc

Chúng ta sẽ mượn một vài khái niệm nền tảng của Jung về các chức năng tâm thần — không phải để phân loại tính cách, mà như những điểm tựa khởi hành. Từ đó, chúng ta bước lên một con tàu, lần theo dòng năng lượng đang cấu hình nên thực thể: một tiến trình mà tôi gọi là Sự Đông Đặc của Điểm Neo.

■ Những Kênh Dẫn và Sự Kết Tụ của Dòng Chảy

Chức năng nhận thức thực ra rất quen thuộc với bạn, nhưng tôi vẫn muốn đặt lại một nền tảng tinh khiết — mài giũa chúng sao cho sạch sẽ, không còn lẫn bất kỳ biểu hiện hành vi bề mặt nào. Ở đây, chúng ta chưa nói đến tính cách, lựa chọn, hay “con người là ai”. Chúng ta chỉ nói đến những kênh vận hành.

›Kênh chức năng nhận thức: Tri nhận và Phán đoán

Kênh chức năng Tri nhận là kênh tiếp nhận — xử lý — đồng hoá thông tin.
Có hai loại thông tin mà hệ tâm thần có thể tiếp cận: hữu hình và vô hình.

• Sensing (Giác quan): truy cập phần hữu hình: những gì có thể thấy, nghe, chạm, đo đếm.
• iNtuition (Trực giác): truy cập phần vô hình: mối liên hệ, khả năng, ý nghĩa, cấu trúc ẩn.

Kênh chức năng Phán đoán là kênh phân tích — đánh giá — quyết định.
Nó vận hành trên hai hệ giá trị khác nhau: lý trí và đạo đức.

• Thinking (Lý luận): định hướng đúng/sai dựa trên tiêu chuẩn lý tính — phi cá nhân.
• Feeling (Tình cảm): định hướng đúng/sai dựa trên giá trị đạo đức — nói dân dã là tình cảm.

Đến đây, tôi hy vọng không ai còn gán tính cách vào các kênh nhận thức này.
Chúng chỉ là… kênh.
Và nếu không có Jung – không ai đặt tên chúng – thì tất cả những thứ này sẽ tiếp tục hoạt động như trước giờ vẫn vậy: vô thức — vô danh — vô tư.

Đùa đấy!

Nhưng thật ra không đùa.
Hầu hết chúng ta không nhìn thấy chính dòng suy nghĩ của mình — nó trôi qua như một quán tính mờ, ta chỉ bị nó kéo đi. Việc hiểu cấu trúc của suy nghĩ còn quá xa xỉ khi ta thậm chí chưa biết mình đang nghĩ gì. Rất hiếm ai chịu ngồi yên và lặng lẽ quan sát cái dòng hỗn độn chạy trong đầu mình. Chính vì vậy mà giấc mơ phải xuất hiện để dọn dẹp những gì ban ngày ta không chịu nhìn. Tôi sẽ không đi sâu vào giấc mơ ở đây.

Nhưng nếu bạn đủ kiên nhẫn để ngồi xuống mà soi vào cái mớ bòng bong đang vận hành kia, bạn sẽ thấy một sự thật trần trụi: các chức năng nhận thức vốn chẳng có tôn ti trật tự nào cả. Không có kênh nào là 'đại ca', cũng chẳng có vai trò ưu-phụ nào được dán nhãn sẵn từ trong bụng mẹ. Ban đầu, tất cả chỉ là một đống tiềm năng thô kệch — một dòng năng lượng nhận thức lờ mờ chưa ra hình thù, chỉ chực chờ một cái cớ để định dạng.

Jung gọi đó là xu hướng bẩm sinh — nghe thì sang trọng vậy thôi, chứ thực ra nó diễn ra lén lút và đầy thực dụng. Năng lượng sống của bạn cứ chỗ nào trơn tru thì nó chảy, chỗ nào ít rắc rối thì nó bám vào. Thế thôi! Một điểm neo dần kết tụ lại theo kiểu 'nước chảy chỗ trũng'. Chẳng có cuộc bỏ phiếu nào, chẳng có tự do ý chí nào ở đây cả. Nó đơn giản là một sự dàn xếp ngẫu nhiên... đã xảy ra, và bạn thì cứ thế mà tin rằng mình đã chọn nó.

Và cái quyền lực thật sự? Ồ, Ego đang ngồi đó, cười thầm, điều khiển cả trò chơi mà bạn còn tưởng là mình đang 'tự do lựa chọn'.

Sự thật là: chúng ta đã tồn tại vô thức như vậy hàng triệu năm, như những cỗ máy được tự động hoá, vận hành dưới sự thống trị độc tài của Bản ngã (Ego). Ego đủ khéo để khiến ta tin rằng ta đang sống với tự do ý chí — rằng ta hiểu mình là ai, muốn gì, vì sao đau khổ.

Nhưng thử nhìn kỹ xem: những nỗi đau lặp đi lặp lại trong đời sống, chúng ta thường đổ lỗi cho ngoại cảnh. Hiếm ai nhận ra chính Ego là kẻ tạo ra rắc rối. Ơn trời! “nhờ” vào tính độc quyền của nó khi đẩy toàn bộ các kênh nhận thức khác ra khỏi vùng ý thức. Khi những kênh ấy bị chôn xuống, hệ nhận thức trở nên… vô thức. Còn chúng ta thì phản ứng như cái máy: một chuỗi phản xạ bản năng do Ego điều khiển.

›Ego: Trung tâm tạm thời của hệ tâm thần

Jung đã giúp chúng ta gọi tên các kênh. Nhưng chuyến tàu này không dừng ở việc định danh. Nó tiếp tục chạy theo áp suất của sự sống — Drive — đã buộc hệ tâm thần phải bám vào những kênh ấy để tồn tại như thế nào. Từ đây, câu chuyện không còn là về tính cách, mà là về động lực học.

Hãy nhìn vào thực tế đang diễn ra ngay lúc này. Thực thể tồn tại với hai nhu cầu sinh tồn cơ bản:

1. Sinh học: duy trì sự sống, ổn định sinh lý.
2. Tâm thần: bảo vệ tính toàn vẹn nội tâm, cân bằng cảm xúc.

Chúng ta nhận biết những nhu cầu này thông qua Suy nghĩ — một phát minh vĩ đại của sự sống. Khi suy nghĩ xuất hiện cùng với nhu cầu ổn định này, nó nhận mọi phản hồi từ môi trường tác động, thực thể bắt đầu hình thành các phản ứng để bảo vệ trạng thái cân bằng.

Vậy vào giai đoạn vừa chào đời, khi Drive — dòng năng lượng sống nguyên thuỷ (đau đớn thể xác, khát khao, sợ hãi) trỗi dậy mạnh mẽ mà chưa có trung tâm kiểm soát, sinh vật buộc phải tạo ranh giới: giữa Nó và Thế giới. Rồi từ đó tìm một điểm neo để điều phối những hỗn loạn nguyên thuỷ này. Vậy là Ego bắt đầu đông đặc lại như một trung tâm điều phối tạm thời… vô thời hạn. Vì nó là Tôi mà. Hello cuộc đời! Tôi đang “sống”.

Sinh hiệu nguyên thủy hỗn loạn báo hiệu SOS → Xác lập ranh giới “Tôi” ≠ “Không phải tôi” → Điểm neo ổn định điều phối phản ứng sinh tồn → Ego đông đặc lại tại điểm ít hỗn loạn nhất

Và nơi ít hỗn loạn nhất cũng là nơi tối ưu hóa năng lượng nhất. Tưởng tượng một dòng chảy siết đầy hỗn loạn nhưng được đặt một cái van điều áp, thực thể cảm thấy một sự mãn nguyện kỳ lạ — cảm giác của việc 'ta đúng', 'ta kiểm soát'. Chính phần thưởng này khiến Ego bắt đầu đồng hóa mình với kênh vận hành đó, biến một công cụ nhận thức đơn thuần thành một cái Mỏ neo nhân dạng.

Vậy nên, Ego vốn không phải là thực thể độc lập, không phải “người trong đầu”, không phải linh hồn hay bản ngã chân thật. Ego là cơ chế tự tổ chức (self-organizing mechanism) — một trung tâm tạm thời mà hệ tâm thần tạo ra để tự cứu mình. Hãy biết ơn nó một chút, đừng ghét bỏ nó quá.

Tóm lại, Ego không điều khiển vô thức, nó chỉ như “kẻ gác cổng”, quyết định cái gì được phép ý thức hóa, cái gì bị đẩy xuống bóng tối: Ego là trật tự tạm thời giữa hỗn loạn, không hơn, không kém.

Tóm tắt

Với những ai mắc chứng khó đọc hoặc đơn giản là lười đọc (như tôi). Thì đây là tóm tắt rút gọn:

›Trạng thái khởi điểm của Động học dòng lực

• • Bẩm sinh, tất cả các kênh N = S = T = F
  Chúng tồn tại đầy đủ nhưng chưa phân hóa. Tất cả chỉ là tiềm năng thô chờ được định hình bởi cơ chế tự kết tụ.
• • Sự hỗn loạn nguyên thủy + Ý chí sinh tồn => Kích hoạt Ego
  Chức năng: Tạo điểm neo nhân dạng + Tổ chức phản ứng + Duy trì ranh giới ý thức/vô thức.
• • Điểm kết tụ của Ego = Drive ít hỗn loạn nhất
  Dòng chảy hướng vào trong (In-) hoặc ra ngoài (Ad-).
• • Ego đồng hoá (Cog-Vector) theo quán tính = tạo mẫu hình nhân dạng
  Cog-Vector ít tổn hao Drive nhất trở thành đòn bẩy vận hành của hệ theo cơ chế chọn lọc tự nhiên.
• • Drive chảy qua mẫu hình nhân dạng
  Tạo cảm giác đúng-sai, kiểm soát, mãn nguyện.
• • Vô thức
  Các kênh nhận thức yếu thế dần rút khỏi vùng ý thức, mang theo sự hỗn loạn của Drive khi dòng chảy không còn trơn tru.

›Sơ đồ bộ lọc Drive

          [ NHÂN DẠNG ]
    (Identity – Điểm nén cuối)
                ▲
                |
              |COG|
              |VEC|
              |ƯU |               <-- ______="" ________="" b="" c="" ch="" channel="" d="" do="" drive="" ego:="" h="" i="" k="" leakage="" m="" n="" ng="" nguy="" nh="" p="" ph="" pre="" ra="" regulator="" rive="" source="" su="" t="" th="" the="" ti="" tr="" v="" van="" x="" y="">
  

• ID-D Khao khát nhân dạng của Ego (Identity-drive)
• CHAN Phản xạ vận hành: Cog-Vector – điểm tựa của Ego (The channel)
• REGU Ego: Van điều áp (The regulator)
• LEAK Kênh Vô thức: Vùng hỗn loạn, dễ rò rỉ áp suất (The Leakage)
• SRCE Drive: Động cơ nguyên thuỷ của sự sống (The source)

Nói đơn giản: cái gì Ego “dùng” quen tay sẽ trở thành phản xạ tự động. Cái gì Ego không thích/không chịu nổi sẽ bị “kìm hãm”, nhưng nó không biến mất – chỉ chờ cơ hội trồi lên.

Và đến đây, bạn đã thấy toàn bộ cơ chế vô thức vận hành thế nào. Nhưng câu hỏi quan trọng hơn nằm phía sau:

Nếu Ego thống trị ở một kênh được chọn, vậy điều gì xảy ra với những kênh bị bỏ lại trong bóng tối?
Chúng biến mất?
Hay chúng trỗi dậy theo những cách mà ta không ngờ đến?

Những kênh bị đẩy xuống vô thức này, cùng với hướng dòng chảy và điểm neo mà Ego tạo ra, định hình nên trạng thái cân bằng nội trường của bản ngã. Nhưng trạng thái cân bằng này không tĩnh. Trong chương tiếp theo, chúng ta sẽ quay lại với hệ quy chiếu Nuance Flow để quan sát rõ hơn cơ chế vận động của nó trong đời sống thực.